Memoari slikara Paje Jovanovića, romanizovana autobiografija jednog od najznačajnijih srpskih umetnika, prvi put su objavljeni krajem prošle godine. Ova knjiga, koja je nastala pre više od sedam decenija, otkriva život i stvaralaštvo ovog umetnika, a uskoro će dobiti svoj nastavak. Priređivač Vladimir Petrović i izdavačka kuća „Akademska knjiga“ trenutno rade na preostalim 400 strana Pajinog rukopisa, koji pokrivaju njegov život i umetnički razvoj nakon 1883. godine.
Rad na nastavku memoara je izazovan, jer je Paja Jovanović u dubokoj starosti, kada je pisao, koristio čak četiri jezika: srpski, nemački, engleski i francuski. Njegovo rukopisno delo je često nečitko, a mnoge fraze su precrtane ili ispravljene sitnim slovima na marginama, što dodatno otežava posao priređivača. Kako objašnjava Petrović, tekst treba dešifrovati i prevesti, a pritom zadržati autentičan tok misli slikara.
Prvi deo memoara je već bio pripremljen za štampu, ali je njegovo objavljivanje odloženo nakon Drugog svetskog rata. Tadašnji predsednik Matice srpske odbio je da ga štampa iz nejasnih razloga, pa su Pajini zapisi završili u Arhivu SANU, u zaostavštini njegovog prijatelja Milutina Milankovića. Interesantno je da se za postojanje memoara saznalo slučajno, kroz intervju rediteljke Soje Jovanović, koja je ukazala na važnost njihovog objavljivanja.
Paja Jovanović nije pisao u prvom licu, već pod pseudonimom Petar O‘Radovan, što mu je omogućilo da piše slobodnije o svojim umetničkim dostignućima i susretima sa poznatim ličnostima. Njegova dela i uspomene pružaju uvid u njegovu ličnost, koja nije bila stroga i ozbiljna, već duhovita i neposredna. U memoarima se dotiče i svog rodnog Vršca, koji je nazvao Dečanovo, po ulici u kojoj je odrastao.
Jedan od motiva za Pajno pisanje autobiografije bio je odgovor na pitanje njegovog galeriste u Londonu, kako je kao Srbin „poludivljak“ postao umetnik. Kroz svoje memoare, on objašnjava putovanje od „poludivljaka do umetnika“, osvrćući se na kulturne razlike između Srba i drugih evropskih naroda.
Prvi deo memoara fokusiran je na Pajin život do 30. godine, dok nastavak donosi brojne intrigantne priče iz njegovog života, uključujući ljubavne doživljaje sa lepom Bertom i upoznavanje sa suprugom Muni. Očekuje se da će drugi deo sadržavati oko 300 stranica, obogaćenih komentarima i istorijsko-umetničkim podacima, čime će čitaoci moći bolje da razumeju kontekst njegovih dela.
Umetnost Paje Jovanovića ostavila je dubok trag u srpskoj kulturi, a njegovi memoari predstavljaju značajan doprinos razumevanju njegove ličnosti i stvaralaštva. Njegovo umeće pisanja je jednako impresivno kao i njegov slikarski rad, otkrivajući duboke slojeve njegovog bića i inspiracije. U vremenu kada su njegovi memoari konačno ugledali svetlost dana, čini se da je Paja Jovanović postao još jedanput relevantan, pružajući nove uvide u svoj život i umetnički put.
Paja Jovanović je, svojim delima i pisanjem, ostavio neizbrisiv trag, a njegovi memoari će sigurno nastaviti da inspirišu buduće generacije umetnika i ljubitelja umetnosti. U svetu gde se često zaboravlja na značaj prošlosti, ovakvi zapisi podsećaju na važnost ličnih priča koje oblikuju kulturu i identitet jednog naroda.
