Ova najpoznatija i najcitiranija autopoetička rečenica Save Šumanovića objavljena je u katalogu njegove najveće izložbe, septembra 1939. godine. Na beogradskom Novom Univerzitetu, posle duže pauze, prikazao je čak 410 radova. Tekst iz kataloga, nazvan „Umesto pogovora“, otvara knjigu „Sava Šumanović – Autobiografija“, koja je objavljena od strane kuće „Kvazar – Budućnost čitanja“. U ovoj knjizi su sakupljeni njegovi autobiografski zapisi, eseji i intimna prepiska, kao i svedočenje njegove majke Perside o njegovoj smrti, što otkriva složeniju sliku umetnika nego što je to istorija umetnosti do sada prikazivala.
Miljenko Jergović, književnik koji je recenzirao ovo izdanje, ukazuje na to da Šumanović nije ostavio samo značajne slike, već i duboko svedočanstvo o svom životu. Ova knjiga prvi put donosi njegove autobiografske tekstove u celini, što omogućava čitaocima da sagledaju umetnikov život i delo iz drugačije perspektive.
Šumanović je svedočio o svojim iskustvima i strahovima, kao i o osećaju ugroženosti tokom boravka u Parizu. U tekstu „Umesto pogovora“, prisetio se kako mu je prijatelj Floran Felz savetovao da promeni ime, objašnjavajući da je sa slavenskim imenom teško uspeti u Parizu. Ovaj savet odražava predrasude toga vremena i izazove s kojima su se umetnici suočavali.
U autobiografskom tekstu, Šumanović piše o svojim mentalnim krizama i pokušaju da razume sebe i svet oko sebe. Otvoreno govori o svom „ludilu“ i epizodama koje su ga zadesile tokom izlaganja „Pijanog broda“ na Salonu nezavisnih. Njegovo svedočenje o borbi sa mentalnim zdravljem osvetljava unutrašnje konflikte jednog umetnika koji se suočava sa pritiscima umetničkog sveta.
Šumanović se prisetio i svog detinjstva u Šidu, školovanja u Zemunu i Zagrebu, kao i prvih izložbi koje su mu donele priznanje, ali i razočaranje. Njegova zahvalnost prema roditeljima, posebno ocu koji mu je bio podrška, ističe važnost porodice u njegovom životu.
Tragična sudbina umetnika dolazi do izražaja kroz svedočenje njegove majke, koja opisuje njegovu mučeničku smrt tokom Drugog svetskog rata. Šumanović je 1942. godine odveden iz svoje kuće u Šidu i zatvoren, a informacije o njegovoj smrti su ostale nejasne. Ova priča dodaje još jedan sloj tragedije i nepravde u životu jednog od najznačajnijih srpskih slikara.
Knjiga sadrži i eseje koje je Šumanović objavio u zagrebačkom listu „Književnik“, kao i pisma koja je uputio prijatelju Rastku Petroviću. Ova korespondencija, koja prvi put izlazi u javnost, otkriva duboke emocionalne veze i intelektualne sukobe između umetnika i njegovih savremenika. Pisma, koja su decenijama čuvana, osvetljavaju njegov unutrašnji svet i osećaj nesigurnosti.
U jednom od pisama, Šumanović izražava svoje nezadovoljstvo i osećaj neuspeha, govoreći o svojim snovima i nadama kao slikara. Njegova introspekcija ukazuje na unutrašnje borbe koje su ga pratila tokom celog života. Ova svedočenja predstavljaju ne samo umetnika, već i čoveka koji se suočavao sa istim izazovima kao i mnogi drugi.
Miljenko Jergović, recenzent knjige, opisuje Šumanovića kao jednu od najtragičnijih ličnosti srpske kulture, čiji su život i umetnost nerazdvojni. Njegovi zapisi danas deluju izuzetno savremeno, nudeći iskreno svedočenje o genijalnosti, krhkosti i potrebi za bliskošću. Ova knjiga nije samo o slikarstvu, već i o ljudskoj potrazi za smislom i razumevanjem u svetu koji često deluje surovim i nepravednim.
Šumanovićevi tekstovi i pisma pružaju duboku emocionalnu perspektivu na njegov život, otkrivajući bogatstvo ljudskih osećanja i misli. Ova autobiografija nije samo dokument o umetniku, već i o čoveku koji je kroz svoje umetničko stvaralaštvo pokušavao da razume i prevaziđe svoje unutrašnje borbe, ostavljajući trajni trag u srpskoj kulturi.
