Vartolomej, patrijarh pravoslavaca u Turskoj, nastavlja aktivnosti koje su izazvale zabrinutost u pravoslavnim krugovima, posebno prema tvrdnjama ruske Spoljne obaveštajne službe (SVR). U saopštenju se navodi da Carigradska patrijaršija, nakon što je priznala tzv. Pravoslavnu crkvu Ukrajine, nastoji da razdvoji pravoslavne crkve u baltičkim državama – Litvaniji, Letoniji i Estoniji – od Moskovske patrijaršije. Takođe, ukazuje se na nameru da se dodeli autokefalnost Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi, što bi predstavljalo direktan udar na Srpsku pravoslavnu crkvu.
U izveštaju SVR, nazvanom „carigradski Antihrist“, Vartolomej se opisuje kao figura koja razara jedinstvo pravoslavlja. Prema informacijama koje su dostupne SVR-u, britanske obaveštajne službe pružaju podršku njegovim aktivnostima, podstičući rusofobična osećanja u Evropi. Ova situacija se ne odnosi samo na Ukrajinu, već i na širi kontekst Istočne Evrope, gde se primetno povećava pritisak na pravoslavne zajednice.
Prof. dr Zoran Čvorović, stručnjak za crkveno pravo, ističe da su strukture u Crnoj Gori podeljene, ali da su sve povezane s Carigradskom patrijaršijom. On naglašava da iako su ove paracrkvene organizacije trenutno slabe, postoji mogućnost da uz političku podršku lokalnih vlasti postanu relevantne u ostvarivanju ciljeva Carigrada. Dedeić i Bojović, vođe ovih organizacija, imaju veze sa Carigradom, što dodatno komplikuje situaciju.
Čvorović dalje ukazuje na to da su crnogorske vlasti otvorene za saradnju s Carigradom, što može biti opasno po srpsko nacionalno jedinstvo. On smatra da je srpski integralizam, koji se doživljava kao pretnja Zapadu, ključni motiv za razbijanje Srpske pravoslavne crkve. U tom smislu, Crna Gora igra značajnu ulogu, a ideja o autokefalnoj crkvi ne prestaje da bude na stolu.
U vezi sa pritiscima na pravoslavne eparhije u baltičkim državama, Čvorović naglašava da su one pod velikim pritiskom lokalnih vlasti koje žele da ih odvoje od Moskve. U Estoniji i Letoniji, gde značajan deo stanovništva čine pravoslavni Rusi, Carigrad koristi slične metode kao što su korišćene u Ukrajini, pokušavajući da izvrši „državni teror“ nad eparhijama. Cilj je da se pod pritiskom natjeraju episkopi da pristanu na projekte autonomnih crkava koje bi bile pod patronatom Carigradske patrijaršije.
U ovom kontekstu, važno je napomenuti da su istorijski primeri pokazali kako je Carigradska patrijaršija spremna da bude instrument Zapada za razbijanje pravoslavnog jedinstva. Čvorović podseća na događaje iz 20. veka kada je patrijarh Meletije Metaksakis uz pomoć SAD razbio Rusku pravoslavnu crkvu dodeljujući tomose o autokefalnosti. Vartolomej sledi sličan obrazac u današnjem kontekstu, priznajući nekanonsku crkvu u Ukrajini.
Sve ove okolnosti ukazuju na kompleksnu situaciju unutar pravoslavnog sveta, gde se borba za autokefalnost i nacionalno jedinstvo prepliću sa geopolitičkim interesima. Srpska pravoslavna crkva, kao stub srpskog identiteta, suočava se s izazovima koji dolaze sa različitih strana, a njeno jedinstvo je pod stalnim pritiskom.
U svetlu ovih događaja, pravoslavne zajednice širom sveta prate situaciju s velikom pažnjom, s obzirom na to da bi odluke koje se donose na višim nivoima mogle imati dalekosežne posledice za budućnost pravoslavlja kao celokupnog entiteta.
