U doba kada se rešavalo pitanje pravoslavne crkve u Zagrebu, grad je bio daleko od savremenog evropskog centra. Prvi popis žitelja Zagreba obavljen je 1819. godine, kada je zabeleženo 9.136 stanovnika, među kojima su prevladavali rimokatolici. Pravoslavnih je bilo samo 25, što je ukazivalo na marginalizovanost ove zajednice.
Godine 1821. sproveden je dodatni popis u kojem su se po veroispovesti pominjali isključivo muškarci. Od 1.538 zabeleženih muškaraca, 75 su bili pravoslavni, dok je ostatak bio podeljen između rimokatolika i grkokatolika. Zanimljivo je da su pravoslavni žitelji mogli stanovati samo u vanjskom gradu, jer im nije bilo dozvoljeno da žive u Gornjem gradu.
Prva stalna pravoslavna bogomolja u Zagrebu osnovana je 1794. godine prodajom kapele Sv. Margarete. Ova kapela je kupljena od strane pravoslavne opštine, a njen novi naziv postao je Hram Sv. Preobraženja. Prvi predsednik crkvene opštine bio je Jovan Štova, a ovo je bio značajan korak ka jačanju pravoslavne zajednice u gradu.
Život Preobraženjske crkve bio je usko povezan sa razvojem srpskog življa u Zagrebu, koje je sticalo sve veći ugled. To je potvrđeno i posetom cara i kralja Franca II 1818. godine. Ova poseta je naglasila važnost srpske zajednice u Zagrebu, koja je postajala sve značajnija u društvenom, kulturnom i ekonomskom smislu.
Kako je broj pravoslavnog stanovništva rastao, crkvena opština je 1861. godine odlučila da započne gradnju nove crkve. Građevinski odbor, u kojem su bili i poznati književnici i političari, podneo je plan za novu crkvu, a radovi su počeli 1865. godine. Nova Preobraženjska crkva osvećena je 1866. godine, a unutrašnjost je završena tek 1883/84. godine.
Zagreb je 1880. godine pretrpeo veliki potres, ali je Preobraženjski hram, na sreću, dobro podneo ovu katastrofu. Obnova grada nakon potresa dovela je do angažovanja bečkog arhitekte Hermana Bolea, koji je izmenio unutrašnjost crkve u vizantijskom stilu. U tom periodu, umetnik Epaminond A. Bučevski bio je zadužen za slikanje ikona unutar crkve, čime je dodatno obogaćena njena unutrašnjost.
Ikonostas crkve sastojao se od tri zone, a u svakoj zoni nalazile su se različite ikone svetaca i važnih religioznih scena. Ove umetničke komponente doprinele su kulturnom bogatstvu crkve i srpske zajednice u Zagrebu.
Pravoslavna crkvena opština u Zagrebu postala je stub kulturnog i političkog života srpskog naroda. Njeni najugledniji članovi okupljali su se u odborima, čime su uticali na rast srpskih institucija i jačanje zajednice. Ova situacija je doprinela formiranju ekonomskih institucija koje su bile u službi naroda.
Nakon svih ovih događaja, pravoslavna zajednica u Zagrebu opravdala je svoj značaj i postala integralni deo društvenog tkiva grada. Uloga crkve u očuvanju identiteta i kulture srpskog naroda bila je neprocenjiva, a njen razvoj predstavlja značajnu tačku u istoriji Zagreba i njegove multikulturalnosti.
S obzirom na sve ove aspekte, jasno je da je pravoslavna crkva u Zagrebu bila više od religijskog centra; ona je postala simbol otpora, kulturnog identiteta i zajedništva srpskog naroda u gradu koji se suočavao s izazovima modernizacije i promena. U budućnosti, crkvena opština će nastaviti da igra ključnu ulogu u očuvanju srpske tradicije i kulture u Zagrebu.
