Milionima godina skriven ispod debelog ledenog pokrivača Antarktika, drevni pejzaž koji nijedno ljudsko oko nikada nije videlo sada polako otkriva svoje tajne. Zahvaljujući napretku geofizičkih istraživanja i detaljnom mapiranju terena ispod leda, naučnici su uspeli da zavire u jedan od najnepristupačnijih delova planete i otkriju impresivne geološke strukture koje bi mogle da promene dosadašnje razumevanje istorije južnog kontinenta.
Ispod više od tri kilometra debelog leda pronađena je ogromna mreža basena karakterističnog oblika, čije poreklo seže duboko u geološku prošlost Zemlje. Ovo otkriće ne predstavlja samo značajan naučni iskorak u proučavanju Antarktika, već pruža i dragocene tragove o događajima koji su doveli do raspada drevnog superkontinenta Gondvane i formiranja današnjeg izgleda južne hemisfere.
Gotovo čitava površina Antarktika prekrivena je ledenim pokrivačem, zbog čega je proučavanje njegovog stenovitog tla izuzetno složen zadatak. Više od 99 odsto kontinenta nalazi se ispod leda, pa su mnogi delovi njegovog reljefa ostali nepoznati uprkos decenijama istraživanja. Međutim, najnovija merenja omogućila su naučnicima da sa do sada neviđenom preciznošću mapiraju područja skrivena duboko ispod Istočne antarktičke ledene ploče. Tokom istraživanja uočeni su brojni duboko usečeni baseni koji se prostiru na velikom prostoru ispod zaleđene površine.
Kombinovanjem topografskih podataka i geofizičkih analiza istraživači su ustanovili da se ovi baseni šire iz jedne centralne oblasti u blizini Južnog pola. Zbog njihovog specifičnog rasporeda i oblika, naučni tim novootkriveni region nazvao je Istočnoantarktička pokrajina subglacijalnih basena lepezastog oblika.
Prema procenama stručnjaka, novootkrivena geološka struktura mogla bi da pruži ključne odgovore o tome kako je izgledao proces raspada Gondvane, ogromnog superkontinenta koji je nekada povezivao današnju Afriku, Južnu Ameriku, Australiju, Indiju, Antarktik i Arabijsko poluostrvo. Naučnici ističu da raspored basena nije nastao slučajno. Analize ukazuju na to da su oni formirani tokom procesa poznatog kao rotaciona ekstenzija, pri kojem se kontinentalna kora postepeno širila iz jednog centralnog područja, istovremeno se okrećući i deformišući pod uticajem snažnih tektonskih sila.
Ukoliko se ove pretpostavke potvrde, područje ispod Istočnog Antarktika moglo bi predstavljati jedan od najvećih poznatih primera rastezanja i rotacije kontinentalne kore koji su prethodili konačnom razdvajanju Gondvane i stvaranju današnjih južnih kontinenata. Rezultati istraživanja ukazuju na to da je drevno pomeranje i rastezanje kontinentalne kore ostavilo posledice koje su imale ogroman uticaj na izgled Antarktika. Naučnici smatraju da su upravo ti procesi pokrenuli niz geoloških promena čiji se tragovi mogu uočiti i danas.
Jedna od najznačajnijih posledica bila je snažna kompresija usmerena ka zapadu, koja je dovela do izdizanja planinskog masiva Gamburcev. Ovaj misteriozni planinski venac i danas je u potpunosti sakriven ispod ledenog pokrivača, zbog čega ostaje jedno od najzagonetnijih geoloških područja na Zemlji. Istraživači su takođe zaključili da je došlo do značajne rotacije ka istoku, usled koje je severni deo Transantarktičkih planina promenio svoj položaj za približno 20 stepeni. Pored toga, duž severnog oboda novootkrivenih basena razvila se zona tektonske nestabilnosti koja je kasnije imala važnu ulogu u odvajanju Antarktika od Australije.
Iako su se ovi tektonski događaji odigrali pre više desetina miliona godina, njihovi efekti nisu nestali sa protokom vremena. Naprotiv, istraživanje pokazuje da geološke strukture nastale u tom periodu i danas utiču na ponašanje ledenog pokrivača Antarktika. Naučnici su ustanovili da baseni skriveni ispod Istočne antarktičke ledene ploče usmeravaju razvoj ledenjačkih dolina i tokove izlaznih glečera. Drugim rečima, reljef formiran tokom raspada Gondvane i dalje određuje pravce kretanja ogromnih masa leda preko kontinenta.
Ovo otkriće pokazuje da su drevni geološki procesi ostavili trajne tragove u strukturi Antarktika. Nekadašnje tektonske promene, koje su učestvovale u preoblikovanju planete, danas imaju važnu ulogu u dinamici jednog od najvećih ledenih sistema na svetu. Novo istraživanje još jednom potvrđuje da je Antarktik daleko od potpuno istraženog kontinenta. Ispod kilometara leda kriju se čitavi geološki pejzaži koji naučnicima tek počinju da otkrivaju svoju istoriju. Korišćenjem savremenih tehnologija za snimanje terena ispod ledenog pokrivača i naprednih geofizičkih metoda, stručnjaci postepeno rekonstruišu drevne oblike reljefa koji su imali značajnu ulogu u razvoju Zemljine kore i rasporedu kontinenata. Otkriće ogromne mreže subglacijalnih basena pruža jedinstven uvid u daleku prošlost planete, otvarajući nova pitanja o procesima koji su oblikovali južnu hemisferu.
