Medijana, jedan od najznačajnijih arheoloških lokaliteta u Srbiji, ove godine slavi 90 godina organizovanih istraživanja, zaštite i prezentacije. Ova prelepa lokacija, gde su pre gotovo 17 vekova carevi hodali po mermernim podovima i uživali u raskošnim mozaicima, ponovo privlači pažnju istraživača i posetilaca. Tim povodom, otvorena je dokumentarna izložba „Medijana 1936-2026. Identitet u trajanju“, koja će biti dostupna posetiocima tokom naredne godine. Na izložbi se mogu videti 3D rekonstrukcije Konstantinove vile, koja prikazuje nekadašnji izgled carske rezidencije.
Izložba se sastoji od 20 tematskih postera koji vode posetioce kroz bogatu istoriju istraživanja Medijane, od prvih otkrića i izgradnje muzejske zgrade pre Drugog svetskog rata, pa sve do savremenih konzervatorskih i istraživačkih poduhvata. Autor izložbe, muzejski savetnik i arheolog Vesna Crnoglavac, posvetila je poslednjih 26 godina upravo istraživanju Medijane. Ona naglašava da izložba predstavlja priču o generacijama stručnjaka koji su radili na očuvanju ostataka rimskog carskog kompleksa.
Jedan od najznačajnijih događaja u novijoj istoriji Medijane desio se 1987. godine kada je muzej opljačkan. Dva pljačkaša su obila zgradu Muzeja i odnela skulpture i novac. Zahvaljujući saradnji policije i Interpola, većina ukradenih predmeta je vraćena, što je dovelo do poboljšanja sistema obezbeđenja lokaliteta.
Prva istraživanja Medijane započela su sredinom 19. veka, a značajnu ulogu u tome imao je Feliks Kanic, koji je locirao ovaj arheološki lokalitet i otkrio jedan od objekata. Godine 1933. osnovan je Narodni muzej u Nišu, što je označilo početak planskih istraživanja. Izgradnja muzejske zgrade na Medijani 1936. godine omogućila je organizovan rad na istraživanju i zaštiti nalazišta.
Ratovi su usporili istraživanja, a posebno težak period bio je tokom Drugog svetskog rata kada je muzej pretrpeo velika oštećenja. Medijana je postala poznata po raskošnim mozaicima i skulpturama, a posebno otkriće mermernih skulptura dogodilo se 1972. godine. Nova era istraživanja počela je 2000. godine pod rukovodstvom dr Miloja Vasića i arhitekte Gordane Milošević, kada su započeta sistematska istraživanja koja su donela nova saznanja o carskom kompleksu.
Od 2012. godine, lokalitet se dodatno štiti i uređuje. Ograđen je prostor, podignuta zaštitna konstrukcija i postavljene informativne table. Digitalna rekonstrukcija Konstantinove vile omogućava posetiocima da dožive nekadašnju monumentalnost i luksuz ovog mesta. Vesna Crnoglavac naglašava da je važno očuvati ovo nasleđe kako bi buduće generacije razumele njegov značaj.
Nova arheološka istraživanja počinju 5. septembra, fokusirajući se na severozapadni deo kompleksa, gde se nalaze ostaci Severne ranohrišćanske crkve i vojničkih baraka. Prva ranohrišćanska crkva otkrivena je 2000. godine, a nova istraživanja će omogućiti bolje razumevanje funkcije i obima objekata koji još nisu u potpunosti istraženi.
Planira se korišćenje modernih, neinvazivnih metoda kao što su geofizička snimanja, lidar i dronovi kako bi se preciznije odredilo šta se nalazi ispod površine. Cilj je ne samo nova arheološka otkrića, već i bolja zaštita Medijane koja bi mogla postati deo Uneskove liste svetske baštine.
Medijana, sa svojom bogatom istorijom i značajem, nastavlja da inspiriše istraživače i posetioce, dok se u isto vreme čuva i obnavlja kao važno nasleđe za buduće generacije. Sa novim istraživanjima i modernim tehnologijama, nadajmo se da će se otkriti još mnogo tajni koje ova drevna lokacija skriva.
