Vlatko Gilić, jedan od najcenjenijih reditelja domaće kinematografije, preminuo je 2026. godine, ostavljajući za sobom bogat opus i neizbrisiv trag u svetu filma. Rođen u Podgorici 1935. godine, Gilić je odrastao u uglednoj građanskoj porodici. Njegov otac, pravnik Milinko Gilić, streljan je kao narodni neprijatelj kada je Vlatko imao samo deset godina, što je ostavilo dubok trag na njegovu mladost i umetnički izraz.
Nakon što je započeo studije na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu, Gilić se ubrzo okrenuo filmu. Njegov prvi profesionalni angažman bio je kao asistent scenografa na filmu „Kapo“ iz 1960. godine. Tokom narednih godina, Gilić je postao poznat po svojim kratkim dokumentarnim i igranim filmovima, koji su osvojili brojne nagrade i bili prikazivani na prestižnim festivalima širom sveta. Njegova dela, kao što su „Mala svetlost“, „Povratak na rodno drvo“ i „Homo sapiens“, donela su mu priznanja poput Srebrnog medveda na festivalu u Zapadnom Berlinu i Gran-pri u Oberhauzenu.
Pesnik Matija Bećković, prijatelj i saradnik Gilića, opisuje ga kao vernika umetnosti, čiji su svaki kadar i kratki filmovi postali ikone. Bećković ističe da je Gilić do poslednjeg daha učio ljude kako da dostojanstveno žive, ostavljajući iza sebe bogato nasleđe. Njegovi dugometražni filmovi „Kičma“ i „Dani od snova“ prikazani su na Filmskom festivalu u Kanu, a američka TV mreža NBC ga je 1980. godine svrstala među 50 najznačajnijih reditelja u istoriji svetske kinematografije.
Živko Popović, Gilićev bivši student i asistent, u svojoj knjizi „Snimljeni i nesnimljeni filmovi Ratka Gilića“ ističe da je Gilić svoj opus ostvario do 45. godine, dok su mnogi drugi reditelji tek počinjali. Njegovo filmsko stvaralaštvo je, nažalost, prekinuto nasilno, ali je Gilić tokom četiri decenije neprekidno beležio ideje za film, verujući da će jednog dana imati priliku da ih ostvari.
Jedan od značajnih projekata koji nikada nije uspeo da realizuje bio je film o Jasenovcu, koji je detaljno istraživao. Gilić je smatrao da je šteta što taj film nije snimljen, posebno u svetlu današnjih događanja. Njegov susret sa Sergejem Paradžanovim u Kijevu 1965. godine bio je još jedan važan trenutak u njegovom životu. Paradžanov mu je poklonio ikonu, a Gilić je potpisao peticiju za njegovu slobodu kada je ovaj uhvaćen od strane sovjetskih vlasti.
Prema rečima nekadašnjeg direktora Departmana za film MoMA, Vilarda van Dajka, Gilićeva dela su jedina iz bivše Jugoslavije koja su pohranjena u kapsuli ovog muzeja kao deo ideje da se sačuva pamćenje sveta. Njegovi filmovi i dalje se prikazuju širom SAD-a, izazivajući interesovanje i poštovanje, dok se u domovini često zaboravljaju.
Retrospektiva Gilićevih filmova planirana je za kraj 2024. godine na Harvardu, pod nazivom „Uzaludnost u kadrovima: Hipnoze Vlatka Gilića“. Ova retrospektiva će obuhvatiti sedam njegovih filmova i ponovo osvetliti njegov značaj u svetskoj kinematografiji. Gilić je ostavio neizbrisiv trag, ne samo kroz svoja dela, već i kroz inspiraciju koju je pružao budućim generacijama umetnika. Njegov život i rad predstavljaju svedočanstvo o snazi umetnosti i njenoj sposobnosti da prevaziđe vreme i prostor.
